T. S. Eliot (1888-1965) was een Amerikaans-Engelse dichter die in Nederland het meest bekend is geworden door het desolate gedicht The Waste Land, met de bekende openingszinnen:

April is the cruellest month, breeding
Lilacs out of the dead land, mixing
Memory and desire, stirring
Dull roots with spring rain.
Winter kept us warm, covering
Earth in forgetful snow, feeding
A little life with dried tubers.

Het gedicht The Waste Land weerspiegelde zowel zijn sombere kijk op de stand van de beschaving als zijn sombere kijk op de stand van zijn toenmalige huwelijk (1936).

Eliot was een ‘conservatieve modernist’, om een woord te gebruiken dat de historicus, schrijver en journalist Rob Hartmans heeft opgenomen in de ondertitel van zijn zeer interessante Eliot-boek: T.S. Eliot. De vele gezichten van een conservatieve modernist, Amsterdam: Spectrum 2022. Aan het boek van Hartmans heb ik een aantal van de hierna genoemde feiten ontleend.

Eliot heeft zijn hele volwassen leven in het Verenigd Koninkrijk gewoond en gewerkt, eerst bij een bank, later bij Faber & Faber, een uitgever die zich ontwikkelde tot de voornaamste uitgever van poëzie in de engelstalige wereld.

Op latere leeftijd bekeerde hij zich tot de Anglo-Katholieke tak van The Church of England – de Anglicaanse Kerk. Uit die tijd dateren ook Four Quartets – Vier Kwartetten – die ook heel bekend geworden zijn. T.S. Eliot ontving in 1948 de Nobelprijs voor Literatuur.

In 1936 heeft Eliot het gedicht Burnt Norton gepubliceerd. Het waren herschreven passages uit een vroege versie van het drama in verzen Murder in the Cathedral. Het was geïnspireerd door het vijftiende strijkkwartet van Beethoven (opus 132). Het gedicht telt 175 regels en is genoemd naar een landgoed dat Eliot twee jaar eerder met een vriendin – Emily Hale – had bezocht. Het gedicht bestaat uit vijf delen die onderling enigszins verschillen in stijl en tempo.

In 1939 besloot Eliot nog drie gedichten met een vergelijkbare vorm aan Burnt Norton toe te voegen. In 1940 publiceerde hij East Coker, in 1941 The Dry Salvages, in 1942 Little Gidding. In 1943 verschenen deze gedichten bij Faber and Faber als de bundel Four Quartets.

Het centrale thema van de kwartettencuclus is de tijd – Eliot contrasteerde vergankelijke tijd en eeuwige tijd. Alle kwartetten verwezen naar een concrete plaats. En in ieder kwartet staat een bepaald seizoen centraal alsmede één van de vier elementen lucht, aarde, water en vuur. In Burnt Norton zijn het achtereenvolgens het landgoed uit de titel, de zomer en het element lucht.

Het gedicht is op veel plaatsen abstract, maar verwijst toch zeker ook naar concrete realiteiten: de tuin van Burnt Norton, een rit met een koets, het lichamelijke, een rit met de metro, het uitspansel, opnieuw de tuin. Het beeld van de rozentuin wordt vaak gebruikt in een erotische context.

Het gedicht verwijst naar tal van bekende werken uit de wereldliteratuur, onder andere naar de bijbel, de Veda’s, naar Dante (die in de slotregel van de Divina Kommedia gewag maakt van de liefde die het al beweegt), en naar Johannes van het Kruis, auteur van Donkere nacht van de ziel, in de passage over de trapopgangen.

Het Engelse woord ‘smokefall’ komt volgens de OED alleen in dit gedicht van Eliot voor. Ik heb het met ‘mistflarden’ vertaald, maar misschien weet iemand iets beters of beschikt hij/zij mogelijk over informatie waarover ik niet de beschikking had.

Het begrip tijd komt voortdurend voor. Begrippen als ‘de tijd van nu’, ‘de verleden tijd’ en ‘de toekomstige tijd’ worden voortdurend gebruikt, maar ze zijn in deze vorm voor mij als vertaler niet altijd goed bruikbaar – de retorische kracht van het gedicht is een heel belangrijk kenmerk. Ik heb een paar oplossingen verzonnen waarvan ik hoop dat ze voor de lezer van de vertaling werken.

Ik heb – tegen mijn gewoonte in – niet van het gehele gedicht één enkele audio-opname toegevoegd, maar ik heb van de verschillende delen afzonderlijke audio-opnames gemaakt.

Dit was geen gemakkelijke klus. Mocht u echte vertaalfouten tegenkomen, dan word ik daar graag op geattendeerd via e-mail – zie de pagina Over de vertaler/auteur, of via de reactiemogelijkheid.

Een vertaling van de hand van Peter van Huizen ter vergelijking, vindt u hier (Liter, Jrg 5, 2002 – via dbnl).

Hier vindt u een versie van het originele gedicht.

---

---

Vertaling

Burnt Norton
Nr. 1 van Vier Kwartetten

– I –
Tijd van nu en tijd van toen
Zijn wellicht tegenwoordig in de tijd van straks,
En tijd van straks ligt steeds gevat in tijd van toen.
Als alle tijd voor eeuwig tegenwoordig is
Is alle tijd volkomen reddeloos.
Wat had kunnen zijn is een abstractie,
Blijft voor altijd mogelijkheid
Maar slechts in een denkbeeldige wereld.
Wat had kunnen zijn, wat is geweest
Wijzen naar één verte, die altijd daar is.
Voetstappen echoën in het geheugen
Langs een pad dat we niet namen
Naar de toegang tot de rozentuin
Die we nooit openden. Zo echoën mijn woorden
In jouw geest.
                             Maar waartoe ik
Het stof zou verstoren op een schaal met rozenblaadjes
Weet ik niet.
                             Andere echo’s
Wonen in de tuin. Zullen we er achteraan?
Vlug, zei de vogel, zoek ze, zoek ze
Om de hoek. Zullen we gaan door dat hek,
Naar onze eerste wereld. Zullen we erachter aan,
De lokroep van de lijster. Naar onze eerste wereld.
Daar waren ze, waardig, onzichtbaar,
Zorgeloos bewegend, over dorre blaadjes,
In de hitte van de herfst, door de trillende lucht,
En de vogel riep, in antwoord op
Ongehoorde muziek in struikgewas verborgen,
En een ongeziene gekruiste blik, want de rozen
Leken op bloemen die wisten bekeken te worden.
Ze waren er als onze gasten, ze mochten er zijn, ze wilden er zijn.
Zo gingen wij, ook zij, in formele schikking,
Langs de verlaten laan, naar de ronde ruimte,
Om neer te kijken in de verdroogde poel.
Droog was de poel, droog het beton, bruingerand,
En de poel werd gevuld met water uit zonlicht,
En de lotus steeg op, zachtjes, zachtjes,
Het oppervlak schitterde uit een lichtend hart,
En ze waren achter ons, weerspiegeld in de poel.
Toen schoof een wolk langs, en de poel was leeg.
Ga nu, zei de vogel, want het gebladerte zat vol kinderen,
Verstopt in spanning, hun lachen inhoudend.
Ga, ga, ga nu, zei de vogel: de mensheid
Kan weinig werkelijkheid verdragen.
Tijd van toen en tijd van straks
Wat had kunnen zijn, wat is geweest
Wijzen naar één verte, die altijd daar is.

– II –
Saffier en knoflook in het slijk
Remmen de wentelende as.
Trillende snaren in ons bloed
Zingen onder tekenen van wonden
Die in oude oorlogen ontstonden.
De dans doorheen ons bloedsysteem,
De rondgang van ons lymfevocht
Wordt aan de hemelen geschikt
Stijgt op als zomer in ‘t geboomte,
En wij zijn boven dat geboomte
In het lichtspel op het loof
En horen over natte gronden
Onder ons, de zwijnen en de honden
Die volgen trouw hun oud patroon
Maar met de hemelen verbonden.

Bij de roerloze kern van een rusteloze wereld. Geen vlees geen vleesloosheid;
Niet heen- en niet teruggaand; bij die roerloze kern, daar is de dans,
Maar zonder gaan en zonder staan. En noem het geen starheid,
Waar heden en verleden bijeen zijn. Geen terugkomst, geen heengaan,
Geen opgang, geen neergang. Zonder die kern, die roerloze kern,
Kon geen dans ooit bestaan, en slechts daar is de dans.
Ik kan alleen zeggen, daar waren we: maar ik kan niet zeggen waar.
En ik kan niet zeggen hoe lang, want dat plaatst het in de tijd.
Bevrijding van praktische verlangens,
Vrijheid van handeling en leed, losmaking van innerlijke
En uiterlijke dwang, terwijl je omringd bent
Door een rijkdom aan zin, een wit licht dat je omgeeft,
Erhebung zonder beweging, concentratie
Zonder uitsluiting, zowel een nieuwe wereld
Als de oude die scherp wordt uitgedrukt, begrepen
In de voltooiing van zijn onvolkomen extase,
De losmaking uit zijn onvolkomen gruwel.
Toch zal de ketening aan toen en straks,
Geweven in de zwakte van het vergankelijke lichaam,
De mensheid beschermen tegen hemel en doem
Zo onverdraaglijk voor het vlees.
Tijd van toen en tijd van straks
Staan maar weinig bewustzijn toe.
Bewust te zijn is buiten de tijd te staan
Maar slechts in tijd kan het moment in de rozentuin,
Het moment in het prieel als de regen tokkelt,
Het moment in de tochtige kerk tussen de mistflarden
Worden herinnerd – betrokken op toen en straks.
Tijd wordt slechts door tijd overwonnen.

– III –
Dit is een plaats van ongemak
Tijd ervoor en tijd erna
In schemertoestand: geen daglicht
Die de gestalte ongereptheid verleend
Die schaduwen vluchtige schoonheid geeft
Door trage wisseling die bestendigheid suggereert
Geen duisternis die de ziel zuivert
Die het zinnelijke ledigt door onthouding
Die genegenheid reinigt van het tijdelijke.
Geen volheid geen leegte. Slechts een schijnsel
Op gespannen gezichten getekend door de tijd
Door afleiding afgeleid van elke afleiding
Gevuld met inbeelding en gespeend van zin
Apathie die zich breed maakt zonder concentratie
Mensen en snippers, rondtollend in koude wind
Die waait voor en na de tijd,
wind die ongezonde longen in gaat en uit
De tijd ervoor en de tijd erna.
Oprispingen van zieke zielen
In armelijke lucht, loomheid
Die wegdrijft op de wind die strijkt over de sombere heuvels van Londen,
Hampstead en Clerkenwell, Capden en Putney
Highgate, Primrose en Ludgate. Niet hier
Niet hier de duisternis, in deze kwetterende wereld.

Daal verder af, daal af om te komen
In de wereld van niet aflatende eenzaamheid,
Wereld geen wereld, al wat geen wereld is,
Innerlijke duisternis, teloorgang
En aftakeling van alle bezit,
Verdorring van de wereld der zinnen,
Ontruiming van de wereld der verbeelding,
Werkeloosheid van de wereld van de geest;
Dit is de ene richting, en de ander
Is hetzelfde, niet in gaan
Maar in afzien van gaan; terwijl de wereld voortgaat
Met gretigheid, op zijn metalen sporen
Van de verleden tijd en de toekomende.

– IV –
Tijd en klokgelui droegen de dag ten grave,
De zwarte wolk doet de zon uitgeleide.
Zal de zonnebloem naar ons neigen, zal de clematis
Zich zoekend tot ons wenden, rank en twijg
Die zich vastklampen?
                                         Sluiten
Kille vingers van de taxusboom
Zich om ons heen? Sinds het kleed van de ijsvogel
Licht heeft beantwoord met licht, roerloos werd, was het licht nog
Bij de roerloze kern van een rusteloze wereld.

– V –
Woorden bewegen, muziek beweegt
Alleen in de tijd; maar dat wat slechts leeft
Kan slechts sterven. Woorden, voorbij taal, reiken
Naar de stilte. Slechts door de vorm, het patroon
Kunnen woord of muziek reiken
Naar roerloze stilte, zoals een Chinese vaas
Voortdurend stil beweegt in zijn roerloze stilte.
Niet de stilte van de viool, terwijl de noot naklinkt,
Niet dat alleen, maar het samen bestaan,
Of zeg dat het eind voorafgaat aan het begin,
En het eind en het begin waren er steeds
Voor het begin en na het eind,
En alles is nu altijd. Woorden krampen,
Kraken, en breken soms onder de last,
Onder de spanning, ze glippen, glijden, kwijnen weg,
Sterven in slordigheid, blijven niet waar ze horen,
Blijven niet stil. Schrille stemmen
Die schelden, spotten of alleen maar kletsen
Vergezellen hen altijd. Het Woord in de woestijn
Wordt het meest bedreigd door stemmen der verleiding,
De luidruchtige schaduw in de begrafenisdans,
De luide klacht van de troosteloze chimaera.

Het detail van het patroon is beweging
Zoals in het beeld van de tien trapopgangen.
De begeerte zelf is beweging,
Op zichzelf niet begerenswaardig;
De liefde zelf is onbeweeglijk,
Slechts doel en oorzaak van beweging,
Tijdloos, en niets begerend
Behalve in het aspect van tijd
Dat zich laat kennen als beperking
Tussen zijn en niet-zijn.
Opeens in een baan van zonlicht
Zelfs als het stof beweegt
Verheft zich het verborgen lachen
Van kinderen in het groen
Snel nu, hier, nu, altijd –
Lachwekkend hoe vermorste droeve tijd
zich uitstrekt voor en na.

---

---

Origineel

BURNT NORTON
(No. 1 of Four Quartets)

– I –
Time present and time past
Are both perhaps present in time future,
And time future contained in time past.
If all time is eternally present
All time is unredeemable.
What might have been is an abstraction
Remaining a perpetual possibility
Only in a world of speculation.
What might have been and what has been
Point to one end, which is always present.
Footfalls echo in the memory
Down the passage which we did not take
Towards the door we never opened
Into the rose-garden. My words echo
Thus, in your mind.
                           But to what purpose
Disturbing the dust on a bowl of rose-leaves
I do not know.
                           Other echoes
Inhabit the garden. Shall we follow?
Quick, said the bird, find them, find them,
Round the corner. Through the first gate,
Into our first world, shall we follow
The deception of the thrush? Into our first world.
There they were, dignified, invisible,
Moving without pressure, over the dead leaves,
In the autumn heat, through the vibrant air,
And the bird called, in response to
The unheard music hidden in the shrubbery,
And the unseen eyebeam crossed, for the roses
Had the look of flowers that are looked at.
There they were as our guests, accepted and accepting.
So we moved, and they, in a formal pattern,
Along the empty alley, into the box circle,
To look down into the drained pool.
Dry the pool, dry concrete, brown edged,
And the pool was filled with water out of sunlight,
And the lotos rose, quietly, quietly,
The surface glittered out of heart of light,
And they were behind us, reflected in the pool.
Then a cloud passed, and the pool was empty.
Go, said the bird, for the leaves were full of children,
Hidden excitedly, containing laughter.
Go, go, go, said the bird: human kind
Cannot bear very much reality.
Time past and time future
What might have been and what has been
Point to one end, which is always present.

– II –
Garlic and sapphires in the mud
Clot the bedded axle-tree.
The trilling wire in the blood
Sings below inveterate scars
Appeasing long forgotten wars.
The dance along the artery
The circulation of the lymph
Are figured in the drift of stars
Ascend to summer in the tree
We move above the moving tree
In light upon the figured leaf
And hear upon the sodden floor
Below, the boarhound and the boar
Pursue their pattern as before
But reconciled among the stars.

At the still point of the turning world. Neither flesh nor fleshless;
Neither from nor towards; at the still point, there the dance is,
But neither arrest nor movement. And do not call it fixity,
Where past and future are gathered. Neither movement from nor towards,
Neither ascent nor decline. Except for the point, the still point,
There would be no dance, and there is only the dance.
I can only say, there we have been: but I cannot say where.
And I cannot say, how long, for that is to place it in time.
The inner freedom from the practical desire,
The release from action and suffering, release from the inner
And the outer compulsion, yet surrounded
By a grace of sense, a white light still and moving,
Erhebung without motion, concentration
Without elimination, both a new world
And the old made explicit, understood
In the completion of its partial ecstasy,
The resolution of its partial horror.
Yet the enchainment of past and future
Woven in the weakness of the changing body,
Protects mankind from heaven and damnation
Which flesh cannot endure.
Time past and time future
Allow but a little consciousness.
To be conscious is not to be in time
But only in time can the moment in the rose-garden,
The moment in the arbour where the rain beat,
The moment in the draughty church at smokefall
Be remembered; involved with past and future.
Only through time time is conquered.

– III –
Here is a place of disaffection
Time before and time after
In a dim light: neither daylight
Investing form with lucid stillness
Turning shadow into transient beauty
With slow rotation suggesting permanence
Nor darkness to purify the soul
Emptying the sensual with deprivation
Cleansing affection from the temporal.
Neither plenitude nor vacancy. Only a flicker
Over the strained time-ridden faces
Distracted from distraction by distraction
Filled with fancies and empty of meaning
Tumid apathy with no concentration
Men and bits of paper, whirled by the cold wind
That blows before and after time,
Wind in and out of unwholesome lungs
Time before and time after.
Eructation of unhealthy souls
Into the faded air, the torpid
Driven on the wind that sweeps the gloomy hills of London,
Hampstead and Clerkenwell, Campden and Putney,
Highgate, Primrose and Ludgate. Not here
Not here the darkness, in this twittering world.

Descend lower, descend only
Into the world of perpetual solitude,
World not world, but that which is not world,
Internal darkness, deprivation
And destitution of all property,
Desiccation of the world of sense,
Evacuation of the world of fancy,
Inoperancy of the world of spirit;
This is the one way, and the other
Is the same, not in movement
But abstention from movement; while the world moves
In appetency, on its metalled ways
Of time past and time future.

– IV –
Time and the bell have buried the day,
The black cloud carries the sun away.
Will the sunflower turn to us, will the clematis
Stray down, bend to us; tendril and spray
Clutch and cling?
                               Chill
Fingers of yew be curled
Down on us? After the kingfisher’s wing
Has answered light to light, and is silent, the light is still
At the still point of the turning world.

– V –
Words move, music moves
Only in time; but that which is only living
Can only die. Words, after speech, reach
Into the silence. Only by the form, the pattern,
Can words or music reach
The stillness, as a Chinese jar still
Moves perpetually in its stillness.
Not the stillness of the violin, while the note lasts,
Not that only, but the co-existence,
Or say that the end precedes the beginning,
And the end and the beginning were always there
Before the beginning and after the end.
And all is always now. Words strain,
Crack and sometimes break, under the burden,
Under the tension, slip, slide, perish,
Decay with imprecision, will not stay in place,
Will not stay still. Shrieking voices
Scolding, mocking, or merely chattering,
Always assail them. The Word in the desert
Is most attacked by voices of temptation,
The crying shadow in the funeral dance,
The loud lament of the disconsolate chimera.

The detail of the pattern is movement,
As in the figure of the ten stairs.
Desire itself is movement
Not in itself desirable;
Love is itself unmoving,
Only the cause and end of movement,
Timeless, and undesiring
Except in the aspect of time
Caught in the form of limitation
Between un-being and being.
Sudden in a shaft of sunlight
Even while the dust moves
There rises the hidden laughter
Of children in the foliage
Quick now, here, now, always—
Ridiculous the waste sad time
Stretching before and after.