Ter gelegenheid van de feestelijke herdenking in 2024 van de Val van de Muur die vijfendertig jaar geleden plaats vond, hield de Duitse schrijver Marko Martin een opmerkelijke rede (video-registratie onder de hyperlink) waarin hij bepaald niet terughoudend was met kritiek op Bondspresident Steinmeier, een man die eerder in zijn carrière de Duitse Minister van Buitenlandse Zaken was geweest. Ook oefende hij kritiek op de halfhartige houding van Duitsland jegens Oekraïne, de lafhartige houding jegens het imperiale Rusland en het gebrekkige strategische oordeelsvermogen dat voortkomt uit het streven naar voordeeltjes op de korte termijn.
De rede deed veel stof opwaaien en werd gehouden in Schloss Bellevue, de ambtswoning van de Bondspresident, in aanwezigheid van hooggeplaatste genodigden, onder wie ook een Poolse delegatie.
Marko Martin lijkt zich – doelbewust, naar ik aanneem – gekleed te hebben in de kleuren van de Oekraïense vlag (de historicus en publicist J.D. Snel attendeerde me daarop).
WELT drukte deze rede op 8 november 2024 af in de rubriek Wortlaut (uitgeschreven tekst onder de hyperlink).
Na afloop stormde Steinmeier ‘wutentbrannt’ – in woede ontstoken – op de spreker af, en vervolgens beschuldigde het staatshoofd Marko Martin van ‘laster’. De omstanders moesten Steinmeier kalmeren. In een interview vertelt Martin daarover heel kalm en rustig (tekst interview onder de hyperlink).
De rede is een prachtig voorbeeld van de taak van schrijvers, journalisten en iedereen die meedoet aan het publieke debat: ‘Speaking Truth to Power’ – onwelgevallige waarheden voorhouden aan de macht. Het bekwam de macht slecht.
Enigszins verbazingwekkend is het – gegeven de woede die hij bij Steinmeier opwekte – dat Marko Martin werd uitgenodigd voor de feestrede. Ze hadden kunnen weten dat deze man niet bang is en geneigd om de macht te confronteren met zijn misstappen. Zie bijvoorbeeld deze recensie van Martins boek Dissidentisches Denken. Reisen zu den Zeugen eines Zeitalters in de Jüdische Allgemeine van 26 februari 2020: ‘Seid achtsam vor den Mächtigen’.
Ik heb deze dappere tekst tijdens een slapeloze nacht vertaald. Mijn vertaling is vandaag gepubliceerd op RAAM op Rusland, Oekraïne, Belarus.
Via de hyperlink onder deze slotzin kunt u de rede van Marko Martin in het Nederlands lezen op RAAM.
The Hidden Law 
Dank voor de vertaling, Arie.
Dit zou zomaar eens zo’n redevoering kunnen zijn die over dertig jaar nog in anthologieën over dit thema verschijnt. Dhr. Martin weet in kort bestek overtuigend te schetsen hoe het komt dat Duitsland zich in zo’n spagaat bevindt ten aanzien van haar Ruslandpolitiek, en hij deelt in het voorbijgaan nog een paar rake tikken uit naar het politieke establishment.
Het leest lekker mee zo, want het Duits van Marko Martin is zo eenvoudig nog niet, met al die samengestelde zinnen.
Ik merkte wel dat ik ook in de vertaling een zin hier en daar twee- of driemaal moest lezen om te begrijpen wat er nu bedoeld werd. Bij het terugluisteren van de Duitse redevoering viel me vervolgens op dat je de voornaamste zin waar ik over struikelde vrij ingrijpend had bewerkt:
“Waarom is de onmisbare steun aan het moorddadig aangevallen Oekraïne dat vecht om te overleven – volgens representatieve enquêtes naar onder meer de stemming op straat, de stemming in kantoren en fabrieken en ’s avonds aan de keukentafel – in het oosten aanzienlijk minder populair dan in het westen van het land?”
In de oorspronkelijke lezing is dat:
“Weshalb ist wohl, sowohl nach repräsentativen Umfragen wie auch nach der Stimmung auf der Straße, in den Büros und Betrieben und an den abendlichen Kuchentischen, die überlebensnotwendige Unterstützung der mörderischen Angegriffen Ukraine im Osten signifikant weniger populär als im Westteil des Landes?”
Je verplaatst zodoende de tussenzin met de onderbouwing van Martins indruk over de gezindheid in Oost-Duitsland naar achteren; maar daarmee wordt het er mijns inziens niet zoveel helderder op (hetgeen wel de bedoeling was, neem ik aan). Dan zou ik de zin zelf liever in tweeën knippen:
“Hoe komt het toch dat de onontbeerlijke steun aan het moorddadig aangevallen Oekraïne in het oosten van ons land aanzienlijk minder populair is dan in het westelijke deel? Dit blijkt namelijk zowel uit representatieve enquêtes als uit de stemming op straat, in kantoren en fabrieken en aan de keukentafels ’s avonds.”
Wat je daar steeds weer hoort, naast een abstracte en vaak alleen maar voorgewende bezorgdheid om ‘vrede’: ‘Poetin, Poetin, altijd alleen maar Poetin – en wij dan?’“
De (toch al gecompliceerde) zinsconstructie van Martin wordt in vertaling bovendien nog complexer doordat een woord als ‘überlebensnotwendige‘ in het Nederlands ook nog eens opgedeeld moet worden, wil het niet gekunsteld klinken.
“.. de voor het overleven noodzakelijke steun..” zou inderdaad lelijk Nederlands opleveren. Maar het verband tussen “onmisbare steun” en “..dat vecht voor zijn overleven” gaat in jouw vertaling eigenlijk verloren. En zo’n tussenwerping maakt een toch al getrapt samengestelde zin nog ingewikkelder dan ‘ie in het Duits al is.
Zelf geef ik dan toch de voorkeur aan een leesbare tekst boven een inhoudelijk volledige tekst. Dus ik zou dat ‘voor het overleven…’ dan impliciet hebben gelaten.
Inhoudelijk puntje: de formele enqûetes waarop Martin zich beroept betreffen niet zozeer de stemming op straat, maar staan tegenover informelere signalen die de auteur meent op te vangen: de stemming op straat, in kantoren en fabrieken, aan keukentafels. ‘Sowohl… wie auch’ = Zowel… als ook.
Nogmaals dank voor de vertaling dus: zelfs de (onontkoombare) tekortkomingen prikkelen tot nadenken. En ik houd er wel van intellectueel uitgedaagd te worden.
LikeLike
Beste Tjerk,
Wat een goede en zorgvuldige reactie. Ik vind jouw in tweeën geknipte vertaaloplossing inderdaad duidelijk beter dan wat ik zelf heb bedacht, en ik ben het ook met je argumentatie eens.
Ik weet niet of ik het voor zal leggen aan Hubert Smeets – ik weet dat hij het vrij druk heeft momenteel, en het steeds wijzigingen aanbrengen in een al gepubliceerde tekst is natuurlijk niet het meest urgent.
Ook wat je inhoudelijke puntje betreft, heb je gelijk. Als ik t.z.t. de tekst op mijn eigen website zet, zal ik je kritiek erin verwerken – ik neem aan met je toestemming? (Jouw in tweeën geknipte vertaaloplossing neem ik dan gewoon over.)
Hartelijk dank voor deze kritiek, de goede argumentatie, en de prettige manier waarop je het aan de orde hebt gesteld.
Hartelijks, Arie
LikeLike
Ha Arie,
Dank voor de complimenten. Leuk dat je ’t zo oppakt. Een ander had wellicht gepikeerd gereageerd.
Dat je de door mij gesuggereerde oplossing integraal wilt overnemen, beschouw ik natuurlijk als het grootste compliment. Voel je overigens vrij er je eigen verfijningen in aan te brengen, het blijft wel jouw vertaling natuurlijk.
Overigens is het mij niet eens zozeer te doen om deze specifieke tekst op zich. Die bood vooral een gelegenheid om eens te verkennen hoe ver ik van mijzelf bij het vertalen mag afwijken van woordkeuze en volgorde in de oorspronkelijke tekst, juist om de betekenis ervan zo helder mogelijk tot uitdrukking te brengen.
LikeGeliked door 1 persoon